مصاحبه سپهری
همراه با مدیر عامل مجتمع فرهنگی شهید مدرس در گذری بر زیارتگاه
الهه ارجمندی راد
مقدمه:
"حدود سی سال پیش کسی نمی دانست مدرس که بود ؟ برای چه در شهر غربت شهید شد ؟ ولی امروز نورافشانی خورشید انقلاب ، چهره مدرس ها را روشن کرد . "
این بخشی از سخنان مقام معظم رهبری در تاریخ 6/1/67 در مراسم افتتاح آرامگاه شهید مدرس (ره) بود.
با عنایت به حكم ولي امر مسلمين حضرت آيت الله خامنه اي در 4 تير 1373 در پاسخ نامه نماينده ولي فقيه در خراسان حضرت آيت ا... واعظ طبسي ، آستان قدس رضوي همزمان توليت مرقد مطهر حضرت حسين بن موسي الكاظم (ع) در طبس و آرامگاه شهيد آيت ا... مدرس (ره) را برعهده گرفت و فعالیتهای عمرانی و فرهنگی گسترده ای با ایجادفضا های مناسب به منظور خدمات رسانی به زائرین و مجاورین انجام شد.
اجرای برنامه‌هاي متنوعي چون اقامه نماز جماعت ، قرائت ادعیه و جلسات سخنرانی با دعوت از مداحان و سخنرانان برجسته ، بزرگداشت سالگرد شهادت آیت ا... مدرس (ره) با حضور مسئولین کشوری ، مراسم شهادت و جشن میلاد ائمه اطهار (ع) ، مراسم عزاداری و سوگواري ابا عبد ا... الحسين (ع)، محافل شبي با قرآن ، تشکیل کلاسهای اوقات فراغت در ایام تابستان ، کلاسهای مهد الرضا و برگزاری نماز باشکوه عید سعید فطر است که به صورت متمرکز در سطح شهر کاشمر بخشی از این فعالیتها است.
در بخش عمرانی نیز به همت آستان قدس رضوی فعالیتهای چشمگیری در زیارتگاه شهید آیت ا... مدرس (ره) با هدف ایجاد فضاهای مطلوب به منظور رفاه حال زائرین گرامی صورت گرفته ، که شامل موارد زیر است: شروع طرح جامع مجتمع فرهنگی شهید آیت ا... مدرس (ره) به مساحت 10 هکتار ،تملک و خرید 23000 متر مربع در طرح جامع ،احداث صحن جنوبی که شامل غرفات خانوادگی ، آشپزخانه عمومی ، سه سالن اجتماعات جهت مراسم مختلف نصب چهار پایه چراغ سنگی و آبنمای سنگی زیبا در این صحن به علاوه کاشیکاری متنوع در ایوانها ، این صحن در سال 1385 توسط قائم مقام محترم آستان قدس رضوی جناب آقای علوی رسماً افتتاح شد، محوطه سازی و ایجاد فضای سبز در صحن شمالی به مساحت 4000 متر مربع جهت اسکان زائرین و فراهم نمودن امکانات رفاهی ، و نیز آغاز احداث سالن چندمنظوره با مساحت 2 هزار مترمربع باهمكاري مجلس شوراي اسلامي درجوارمرقد شهيد آيت ا... مدرس(ره)
در زیر این مجموعه پرکار را با بیان سپهری ، مدیرعامل آن بیشتر می شناسیم:
- برای وارد شدن به موضوع و پرداختن به سیر تاریخی آرامگاه شهید ، آیت الله سید حسن مدرس از اولین ارامگاه پس از شهادت ایشان و چگونگی روند نوسازی بگویید.
+ طبق نقل قول های معتبر ، گفته شده پس از شهادت مظلومانه شهید مدرس توسط رضاخان ، سیدی ایشان را شبانه در منطقه ای گندم زار دفن کرده که آن زمان معروف به تپه آخوندها بوده است.خود این سید ،مخفیانه به بزرگان و روحانیون کاشمر از محل دفن خبر داده و از خوابش می گوید که گویا در خواب دیده که مدرس خواسته محل قبر را به عموم مردم اطلاع رسانی کنید. پس از آن مردم محل قبر را شبانه با سنگ هایی نشانه گذاری می کنند اما در روز عمال رضاخان که از شهرت و شخصیت شهید واهمه داشتند و نمی خواستند بیش از این مدرس و افکارش بر مردم عادی شناخته شود سنگها را بین گندم زار پخش می کردند . با رفتن رضاخان کمی از فضای استبدادی شکسته شده و و مردم می توانند محل دفن ، سنگ قبر مناسبی بگذارند که به تدریج مکان قبر معروف به ارامگاه اقای شهید شد بی آنکه مردم عامه از شخصیت مدرس چیزی بدانند.با تبعید ایت الله مشکینی به کاشمر و سخنرانی های ایشان از شخصیت دینی و سیاسی مدرس و همین طور ساخت خانه ای گلی بروی سنگ قبر توسط پسر ایشان ، حاج اسماعیل به تدریج مردم بیشتر و بهتر با ایشان آشنا شدند ، نذر آنجا می کردند. و مرده های خود را بخاطر قداست مکان ، اینجا دفن می کردند. پس از پیروزی انقلاب بقعه ی ساده ای برای ایشان ساخته شد و حتی از این مکان در دوران جنگ برای اعزام نیرو به جبهه استفاده می کردند.
- پس به ساخت اولین بنای زیارتگاه درسال 63 می رسیم.
+ بله . در سال 63 امام خمینی بعلت شخصیت قوی شهید مدرس و اهمیت زیاد به عملکرد سیاسی و دینی ایشان ،طی حکمی تاریخی بر بازسازی بنا مزار فرمان دادند. این بازسازی در سال 67 به اتمام رسیر و در سال 67 بدست مقام معظم رهبری، رییس جمهور وقت به بهره برداری رسید و اداره بنا به اوقاف سپرده شد.اما با توجه به اینکه مردم کاشمر از اداره این آرامگاه رضای نبودند، امام جمعه وقت کاشمر و جمعی از روحانیون و بزرگان نامه ای به مقام معظم رهبری فرستاده و خواستار اداره قوی تری شدند که پس از آن در سال 73 ،طی حکمی ،تولیت آرامگاه به آستان قدس رضوی واگذار شد که پس از این واگذاری ساخت و ساز ارامگاه با جدیت بیشتری ادامه پیدا کرد. صحن ورواقهایی و نیز اتاقها ساخته شدند.و نهایتا کتابخانه ای به مجموعه اضافه شد که با حضور تولیت آستان قدس رضوی به بهره برداری رسید وبه این ترتیب خدمات فرهنگی هم در اینجا شکل گرفت. و به تدریج به لحاظ گستردگی خدمات فرهنگی ،به قطب فرهنگی منطقه هم تبدیل شد.
- سوالی که پیش می آید این است که چرا تا این حد توجه به معرفی شخصیت شهید مدرس و پرداختن به این ارامگاه مهم است؟تا انجا که این آرامگاه قطب فرهنگی منطقه هم باشد؟ و تا این حد زیارت کننده داشته باشد؟
+ توجه به این مکان،اولین بار طبق دستورات حکیمانه امام خمینی که حتما طبق علم و آگاهی خردمندانه ایشان بود، انجام گرفت.
و این دستور هم بر می گردد به شخصیت علمی و تاریخی و سیاسی شهید مدرس.راهی همراه با دیانت و سیاست ایشان . که همین باعث شد ایشان با شجاعت بتنهایی جلوی رضاخان ایستادگی کند و او را بترساند.و حضرت امام نیز این موضوع را از نزدیک بخوبی درک کرده بودند. و حتی در حکم خود در سال 63 به نماینده ولی فقیه در خراسان می نویسند که" تا کسی شرایط آن زمان را درک نکرده باشد نمی فهمد شهید مدرس که بود و چه کرد.و در مقابل چه کسی ایستاده بود". واین دیانت همراه باسیاست بخش مشترک مبارزات امام و مدرس بود که همان روش پیامبر بود.
از طرفی اخلاص و دینداری آیت الله مدرس و قدرت نفوذ ناشی از ان قابل تامل بود.که حتی خود ایشان در زمان حیات خود همراه با تهدیدهایی که می شد گفته بود قبر من هرکجا باشد زیارتگاه خواهد شد." که این می تواند نشانه ای از کرامت این شهید باشد.
- اگر بخواهیم برای شروع زیارتگاه را توصیف کنیم.
زیارتگاه شامل اتاق ها و سوییت های اسکان موقت مسافرین و امکانات مربوط به آن ، بقعه شهید با زیر بنای 725 متر، رواقها ی آن و صحن با زیربنای 3600 متر ، موزه ، کتابخانه ، سالن اجتماعات ، و مزار شهدا است.
- لطفا بیشتراز بخشهای مختلف مجتمع فرهنگی شهید مدرس می گویید.
یکی از بخش های مجتمع ،"کتابخانه "با زیر بنای 820 مترمربع است.که از بزرگترین و فعال ترین کتابخانه های استان بودهو حتی دانشجویانی از استانهای مجاور به ان مراجعه می کنند. در کتابخانه، 54 هزار جلد کتاب با 12 هزار عضو فعال داریم..که تعداد میانگین مراجعین در روز بیش از 900 نفرست.و می توان میانگین بیش از 400 هزار مراجعه به آن را تخمین زد.همچنین کتابخانه شامل بخش سمعی بصری فعالی با 12 سیستم ،اینترنت پرسرعت و نرم افزارهای کاربردی و نیز تالار محققین ، بخش نشریات و واحد مشاوره است
.نکته قابل اهمیت در خدمت رسانی کتابخانه، قرار دادن کتابها در خانه های بهداشت روستایی بطور امانت و نیز اطلاع رسانی کتابهای موجود کتابخانه و قرار دادن لیست کتابها برای خانمها در دبیرستا نهای دخترانه و یا کتابهای خاص کشاورزی برای مهندسین و خاص مکانیک و برق برای افراد فنی است .
بخش دیگر مجموعه، "موزه "زیارتگاه شهید مدرس است که وسایل زندگی ساده و نیز سخنان ایشان را در معرض علاقه مندان قرار می دهد تا بتوان هرچه بیشتر زایرین را با ایشان اشنا کرد. موزه شامل اسناد و دست نوشته ها و وسایل شخصی از جمله قرآن ، عصا ، دو عدد پیراهن ، چراغ ، قلم ، سجاده و پارچ سفالی و ... از شهید آیت ا... مدرس (ره) است. بخشی از فضای موزه به وسایل اهدایی و بعضی از اشیاء و وسایلی که از لحاظ زمانی و مکانی هم دوره با شهید مدرس بوده و بیانگر اوضاع اجتماعی فرهنگی و اقتصادی آن زمان بود اختصاص دارد .
تا 5 سال پیش میانگین بازدید از موزه 15 هزار نفر بود. اما امروزبا وسعت برنامه های فرهنگی ، به 60 هزار نفر رسیدند که ابعاد مختلف زندگی ایشان را می شناسند.
بخشی دیگر از بخش های فرهنگی مجتمع ، "مهد الرضاست" که در آن کودکان 5 ساله در مقطع پیش دبستانی ،ثبت نام می شوند و به آنها توسط مربیانی مجرب و کارشناسانی دینی ، قرآن وحدیث و آموزه های دینی ، آموزش داده می شود.آموزش ها زیر نظر اداره علوم قرآنی آستان قدس و با هماهنگی و کتابهای آن انجام می شود.
دراین مهد ،طی9 ماه ، کودک قبل از رفتن به مدرسه قادرست قرآن بخواند و جشن قرآن برای او گرفته می شود.موفقیت مهد الرضا زیارتگاه تا آنجاست که اساتید و فرهیختگان شهر، این مهد را اولویت اول برای نونهالان خود می دانند. ونیز برخلاف سالهای اول کار مهد ، تمامی والدین خواهان ثبت نام فرزندان خود در اینجایند و با شروع ثبت نام در اول شهریورماه هرسال ، مراجع کنندگانی بیش از ظرفیت اینجا داریم.فارغ التحصیل مهد الرضا آموزش بهتری دیده و در شانس بیشتری برای ورود به مدارس قوی تر را دارد.
در ضمن بخش جدید زیارتگاه ، "سالن چند منظوره " ی جدید است.که با توجه به نیاز به اجرای گسترده برنامه های فرهنگی در مجتمع، در مراسمات سالگرد وسایر مراسم های خاص ،با همکاری مجلس شورای اسلامی سالنی مسقف در جوار آرامگاه در2200 متر زیربنا در نظر گرفته شده که 75 در صد ساخت بنا پیش رفته و در سال اینده مورد بهره برداری قرار می گیرد.
- درباره بخش های مختلف زیارتگاه نظیر بخش امکانات رفاهی آن مفصل تر توضیح می دهید.
+ بخش امکانات رفاهی ارامگاه شامل اتاقها و سوییت هایی مخصوص اسکان زائر است که بدلیل امکانات مناسب و کافی، والبته تمیزی آن معمولا در اولویت انتخاب زائر برای اسکان در کاشمر قرار می گیرد.
بطوریکه ما سالانه پذیرای هزاران نفرمسافر و زائر برای اسکان موقت هستیم .امکانات اسکان هم شامل پارکینگ، فضای سبز، آشپزخانه مجهزعمومی است.
در بحث مزار شهدای اینجا می توان گفت یکی از بهترین مزارشهداست که حتی طرح آن مورد الگوی سایر شهرها قرار گرفت.که بخشی از زیبایی مزارها به طراحی نور و سنگ قبرهای شکیل برمی گردد.حتی قداست اینجا تا جاییست که مردم نذر این شهدا کرده و جواب میگیرند .اقدام دیگری که در مزار شهدا انجام شد این بود که برای والدین شهدای دفن شده در مزار ، جای قبرهایی در نظر گرفته می شود.
- به بخشی از فعالیتهای فرهنگی مجتمع ،نظیر کتابخانه و اهداف سال اجتماعات اشاره کردید، به سایر فعالیتها اعم از مسابقات و نشر کتب بپردازیم.
+ در مورد فعالیتهای انتشاراتی مجتمع فرهنگی ،سری کتابهای معرفی آیت الله مدرس برای کودکان است که تا بحال 8 کتاب در این موضوع چاپ شده است.و نیز شعر آیت الله مدرس چاپ شده که امسال در هفتاد و پنجمین سالگرد شهادت مدرس قرار است رونمایی خواهد شد.که حاصل اشعار برگزیده ای از اشعار شب شعرهای برگزار شده در مجتمع می باشد.همچنین کتابهای دیگری زیر چاپ است که شامل 6 جلد کتاب جدید با موضوعات معرفی شهید مدرس است.
در سالگرد آیت الله مدرس جلسات شب شعر و محفل انس با قرآن توسط قاریان مجرب را دایر می کنیم که البته محافل انس با قران در سال سه بار تکرار می شود..از دیگر برنامه ها برگزاری مسابقات حفظ حدیث کسا و زیارت عاشورا بود که با حضور چشمگیری درشهرستان انجام شد بطوریکه 800 نفر در حدیث کسا و بالغ بر دوهزار نفر در حفظ زیارت عاشورا در روز اربعین شرکت داشتند. مسابقات کتابخوانی ، دو میدانی حرم تا حرم و دوچرخه سواری نیز از سایر مسابقات بود.
تاثیر برنامه های فرهنگی ومراسمات، تا انجا بود که تا قبل آن ، آرامگاه خیلی خلوت و تعداد زایرین کمتر بود اما امروز با عنایت استان قدس رضوی و برگزاری مراسم های متعد حتی مردم از ما جلوترند و در برپایی مراسم نقشی پررنگ دارند.و این نشان می دهد این مکان هنوز هم پتانسیل جذب دارد.
- و حالا برگردیم به اجرای مراسم و پیش بینی برنامه های مناسبتی در زیارتگاه...محرم و رمضان اینجا چه می گذرد؟
+ .وقتی برای اولین بار برگزاری نماز عید در ستاد نماز جمعه مطرح شد گمان می رفت استقبال خوبی نشود . اما در همان سال اول 15 هزار نفر نمازگذار و در سالهای بعد که امسال ششمین سال برگزاری ان بود به بیش از سی هزار نفر رسید و با چهارده کامیون فرش تمامی صحن مفروش واستفاده شد .
در بحث عزاداری های ماه محرم نیز از هیئات مذهبی برای عزادرای و پذیرایی دعوت می شود . که امسال روز عاشورا ، 60 هیئت حتی با فاصله های صد کیلومتر از روستاهای اطراف وارد زیارتگاه شده ، ده دقیقه زمان برگزاری عزاداری در صحن را داشتند.با وجود سختی آوردن هیئت از فاصله های دور اما هرساله این اقدام تکرار می شود و امسال ما تقریبا بیست هزار نفر از مردم عزادار را داشتیم که به استقبال این هیئات رفتند.
در ماه مبارک رمضان و شبهای قدر نیز تا چند سال قبل برنامه ای نداشتیم. اما با شروع برنامه احیا از این مراسم هم استقبال خوبی شد . سال اول تنها مراسم در بقعه انجام می شد که با توجه به گستردگی و جمعیت زیاد مراسم در سالهای بعد در صحن زیارتگاه شکل گرفت.امسال حتی قبل شروع مراسم صحن اول پر بود و حتی در صحن دوم و ورودی ها نیز مردم مشتاق بخصوص جوانان جمع شده بودند.همچنین برگزاری جلسات دوره قرآن در ماه مبارک نیز فعالیت دیگری بود که امسال با حضورمنظم و طبق آمار با شرکت 250 نفر از روزه داران انجام می شد.که در آن ترتیل خوانی در جلسات جداگانه خواهران و برادران انجام می شود.
سایر برنامه ها شامل برگزاری اولین مراسم سالگرد قمری شهادت شهید مدرس در 27 ماه مبارک رمضان، برگزاری دعای عرفه در سه سال گذشته همزمان با پنج نقطه دیگر در شهرکه پذیرای جمعیتی حدود 4هزار نفر بودیم، همینطور مراسم اعیاد و جشن های مذهبی نظیر دهه کرامت نیز از دیگر برنامه هاست و دعای کمیل و ندبه نیز که جزو برنامه های هفتگی است.
- با توجه به این توضیحات، فکر می کنید در مجموع این زیارتگاه توانسته پایگاه محکمی برای برنامه های مذهبی و جذب اقشار جامعه باشد؟
+ به اعتراف مسئولین و مردم شهرستان و نه صرفا فردی از مجموعه آستان قدس ، این مجموعه تبدیل شده به قطب فرهنگی منطقه و فعالیتهایش حتی شهرستان های اطراف از جمله بردسکن ،تربت حیدریه و کوهسرخ را پوشش می دهد. و حتی مسافرینی که اقامت موقت دارند بارها از خدمات انجام شده تشکر کرده و رضایت داشتند.که این بسیار برای ما ارزشمند است که زیارتگاه یک شهید در شهری که زیارتگاه سه امام زاده رادر خود دارد چنین جایگاه محکمی پیدا کرده که البته این نشان از مدیریت بالای فرهنگی استان قدس رضوی و نگاه بلند مسئولین را دارد و این جای تقدیر و تشکر دارد.که البته اینها توسط مردم دیده می شود و بسیاری این تقدیر لفظی را انجام داده اند.
- و برای نتیجه گیری ،به نظر شما تا چه حد برنامه های فرهنگی شما تا چه حد در شناساندن زندگی و شخصیت مدرس موثر بوده است؟
+ حتی می توان وسعت نذورات مردم برای این مکان مقدس را نتیجه این اقدامات فرهنگی دانست.سالها قبل که فعالیتی در اینجا انجام نمی شد حتی بعضی مسئولین نیز ازروند توسعه زیارتگاه بی اطلاع بودند اما به کمک افزایش همین فعالیتها و اجرای مراسمات بود که مردم به اینجا معرفت و ارادت پیدا کردند و مرتب نذر هیئات و پذیرایی مراسمات اینجا می کنند .و حاجت می گیرند و در برگزاری مراسم نیز همیشه حضوری فعال دارند.
- و در پایان ،در مسیر پیشرفت رو به جلو، چه اقدامات دیگری در اولویت کاری شماست؟
+ اگر در بحث اعتبارات کمک شود. در توسعه مهدالرضا وایجاد مدارس امام رضا اقدام می شود که از آنجا بهتر بتوان بچه ها را از پایه با عقاید مدرس اشنا کرد. فاز دو کتابخانه و گسترش موزه هم مد نظر است.ساخت زائرسرا و چند واحد اقامتی هم می تواند برای رفاه حال بیشتر زائرین خدمتی دیگر باشد که با تامین اعتبار کافی ،جزو برنامه های آینده ماست.